Hoş geldiniz.
Saatçilikte en beğendiğim komplikasyonlardan olan kronograflar hakkında öğrendiklerimi derleyeceğim. Yakın zamanda ikinci dünya savaşında kullanılan saatlere ilgi duymaya başladım. Bir yandan marka olarak takip ettiğim ve ilgilendiğim Alman saat markası Hanhart'ın da bu konuda öncü olduğu tasarımları inceleyince bu konu hakkında daha somut bilgi toparlama kararı aldım. Bir sonraki alışverişim muhtemelen Hanhart 417 ES Flyback ya da düz 417 olacak. Konu temel bilgiden ziyade kronografların türlerini ve çalışma prensiplerini öğrenmek olacak. Mekanik saatler üzerine ilk blog girdimi okuyan, göz atan herkese teşekkürlerimi sunuyorum. Sizde bir merak uyandırdıysa, saatlere hali hazırda ilgi duyup da popüler markalardan, saatlerden sizi sıyırabildiysem, ya da saatlere merak uyandırdıysam ne mutlu bana. Bu girdiyi hazırlamam birkaç gün aldı, bu süreçte bolca not aldım, kaynaklar okudum ve izledim. Hatam olduysa lütfen belirtiniz, hemen düzeltir size teşekkür ederim. Tavsiyeniz varsa da duymaktan çok hoşnut olurum.
Kronograf fonksiyonunu sağlayan tüm parçaların sonradan bir mekanizmaya eklenmesiyle tamamlanır. Mekanizmanın temel halinde bu parçalar yoktur, dolayısıyla entegre mekanizmaya kıyasla hem daha büyük boyutlara ulaşır hem de bakımı zahmetlidir. Modüler mekanizmalara örnek olarak ETA 2894-2'yi gösterebiliriz, ETA 2892'nin üzerine kurulu bir modüler mekanizmadır. Piyasada pahalı modellerde bile bulunmasına rağmen modüler mekanizmalar, saatçilikte entegre mekanizmalara kıyasla daha alt segmenttedirler. Modüler kronografların parçalarını ayırmak ve tekrar birleştirmek için o mekanizmaya ve modüler parçalarına özel ekstra aletler, yuvalar gerekiyor. Dolayısıyla bazı markalar servis vakti geldiğinde modüler yapıyı servis etmektense komple yenisiyle değiştirebiliyor. Her marka belli mekanizmaları alıp üzerine kendi kronograf modülünü eklediğinde doğal olarak saatin bakımı entegre mekanizmalara kıyasla daha pahalı oluyor.
Entegre mekanizma
Modüler mekanizmanın aksine, entegre mekanizma daha en başta tasarlanırken kronograf fonksiyonunu sağlayan parçalar tasarıma dahildir. Tüm mekanizma bir çalıştğından hem servisi daha kolay olur hem de modüler mekanizmalara kıyasla daha iyi çalışır. Valjoux 7750 ve 7750 üzerinden geliştirilen Sellita 500, entegre mekanizmalara örnektir.
Bir objenin başlangıç ve bitiş arasında katettiği(tuşla başlatılıp durdurulur) hızı ölçer. T=3600/t üzerinden yola çıkarak, görselde gördüğümüz gibi 20 saniyede ölçümü tamamladığımızda 180 birim elde ederiz. Bu yarış esnasında saatlik kilometre olacağı gibi bir fabrikanın üretim bandında 20 saniyede 180 parça üretim olabilir. Ölçüm başladığında tuşa basılır, ikinci bitiş noktasına vardığında varsa ikinci tuşa yoksa yine kronograf tuşuna basılıp durdurulur. Böylece tachymeterdaki değere bakıldığında ölçümü gerçekleştirirsiniz.
Telemeter fonksiyonunda, gözle görülür bir noktayla kullanıcı arasındaki mesafe ses hızıyla ölçülür. Örneğin 5 kilometre öteye top atışı gerçekleştiği anda pushera basılırsa, 15 saniye sonra ses operatöre ulaştığında mesafe ölçülmüş olur. Yine saatçilikte çoğu inovasyonda olduğu gibi askeri ihtiyaçlardan doğan bu fonksiyon, varsa bezel üzerinde ya da kadranda yer alabiliyor.
Aynı tachymeter'daki gibi burada da zamanla birlikte ölçtüğümüz bir birim var. Adından anlaşılacağı üzere burada ölçülen şey nabız değeri. Bazı modellerde 15, bazılarında 30 olmak üzere pulsometerda belirtilen rakam kadar nabız sayılır, yani görselden yola çıkarak 15 kere nabız saydıktan sonra saat durdurulur, belirtilen değer ölçülür.
Genelde pulsometer ile aynı kadranda yer alsa da görselde görüldüğü üzere nefes ölçümü için kullanılır.
Regatta timer, yelkenli yarışlarda, tıpkı araba yarışlarında olduğu gibi başlangıca yaklaştıkça renk değiştiren sinyal lambaları gibi kullanıcıya kalan süreyi dakika formatında gösterir. Kimi saatlerde 10 dakika kala başlatılıp 10. dakikadan 5. dakikaya kadar olan süre mavi renkte gösterilirken kimisinde sadece 5. dakikadan yarış başlangıcına kadar olan kısım kırmızı renkte gösterilir. Boşluk yerine farklı formatlarda da kalan dakikanın gösterildiği modeller mevcut.
Bunlar dışında decimeter, filmometric gibi ölçümler de vardır.
Kronografların ölçüleri yanı sıra kadranları da değişklik gösteriyor. Bi-compax(sol) ve tri-compax(sağ) olarak ayrılıyor. Bi-compax kadranlarda kronograf kimi zaman 30 dakika, kimi zaman 60 dakika süre tutabilirken tri-compax kadranlarda 12 saate kadar süre tutulan modeller olabiliyor. Tri-compax kadranlar kimi zaman 3-6-9 yönünde ufak kadran barındırabildiği gibi 6-9-12 yönlerinde de üç ufak kadran olabiliyor.
En yaygın, günümüzün klasik kronograf tipidir. Üst pusher zamanı durdurur, sıfırlamak için durur pozisyondayken alt pushera basılır.
Flyback chronograph
Diğer kronograf türlerine göre üretimi ve bakımı çok daha zordur. Normal kronograflardakine farkla zaman ölçümüne sıfırdan başlamak için ölçümü durdurup reset tuşuna basmaya ihtiyaç duymadan alt pusher ile ölçümü hem sıfırlar hem anında tekrardan başlatırsınız. Bu öncelikli olarak savaş pilotlarının, askeri havacılıkta yerini bulmuş, benim de en ilgimi çeken çalışma türüdür.
Split-second(ratrappante) chronograph
Birden fazla zaman tutmak için kullanılır. Double pusher gibi çalışır ancak soldaki fazladan pusher ile 2 farklı zaman ölçümü arasında seçim yaparsınız.
Mono pusher chronograph
Aslında double pusher ile aynı mantıkta çalışsa da kullanmak için tek pusher kullanırsınız. Bazı modellerde bu pusher, saatin kurma kolunda bile olabilir, bu durumda saat yine mono pusher olarak geçmektedir.
Cam-actuated chronograph
Seri üretime daha uygun olan bu mekanizmada, kronograf fonksiyonları bir kam mekanizmasıyla çalışır. Column wheel mekaniğe göre kam mekanizmasıyla çalışan kronografların pusherları daha ağır bir aksiyon gerektirir ve column wheel modeller kadar ani feedback vermezler.
Column wheel chronograph
Saatin zaman ölçümünde görev alan parçaları bu parçada birleştirerek hem oluşabilecek hatalara karşı önlem alınmış olunuyor, hem de daha kompakt ve az toleranslı bir iş çıkmış oluyor. Aşşağıdaki görselde kırmızı oklarla resmedilen parçalarda görüldüğü üzere kronografın reset, start ve stop fonksiyonlarının üçü de birbirini engellemeyecek şekilde konumlanmış. Bu sayede column wheel dönerken kadranda zaman ölçümü devam ediyor, stop eyleminde kolonların arasına sadece durduran parça girebiliyor, diğer parçaları dışarıda tutuyor. Cam-actuated mekanizmaya göre daha maliyetli ama aynı zamanda daha dayanıklı bir mekanizma çıkmış oluyor. Eskiden bu parçalar ustalar tarafından el işçiliğiyle yapılırmış ancak günümüzde bu görev üretim bandında.
Son olarak en beğendiğim kronograflardan bir derleme yaparak ilk girdimi tamamlamış oluyorum. Genelde Alman saatçiliğine ve gerçekten iş görecek saatlere daha çok ilgim olduğu için sadece belli tarzlarda saatleri beğeniyorum. Adında, logosunda Omega yazması beğenmem için bir etken olmuyor.
Hanhart 417 ES Flyback Reverse Panda - diyecek çok bir şey olduğunu düşünmüyorum. Steve McQueen'den savaş pilotlarına, Hanhart'ın askeri havacılığa kattığı en yakışıklı işlerden. 1954'de sürülen modelin modern revizyonu olarak satılan bu modele bu sene kavuşacak olmamın heyecanını yaşıyorum.
Hanhart 417 ES Moby Dick
Hanhart Pioneer TachyTele - hem tachymeter hem telemeter.
Damasko DC-89 - Nispeten yeni kurulmuş ancak felsefesiyle piyasadaki en dayanıklı saatleri yapan bir marka. Damasko'nun vizyonunda hali hazırda metalürji sektöründe üretim yapan bir firmanın, birikimini sağlam saat yapmaya adaması yatıyor. Dolayısıyla her modelinde ya Alman U-boat denizaltlarında kullanılan çelikler, ya da firmanın kendi patenti olan bu modelde de kullanılan "ice-hardened" çelik bulunuyor. Saati normal testlerin dışında ciddi basınç, şok ve termal testlere sokan Damasko'un modelleri piyasada bulabileceğiniz en sağlam kasalara sahip. Bileziklerindeki işçilik bile çoğu lüks markayı geride bırakıyor.
Damasko'nun konusu açılmışken bileziğinden de bahsetmeden geçemeyeceğim. Damasko'nun seramik kilitli özel sertlendirilmiş çelik bileziği, hem "ice-hardened" hem de "u-boat submarine steel" halinde satılıyor. Bileziğin linklerinde T3-T6 titanyum torx vidası kullanılıyor. Maalesef bu sertleştirilme işleminde bazı bileziklerde terden ötürü korozyon olsa da düzgün bakımı yapıldığında resmen çarptığınız yeri çizecek, büzecek bir yapıda bu bilezikler.
Tutima Grand Flieger Classic Chronograph - gerçek bir Alman flieger saati.
Tutima Military Chronograph Ref. 798 - 1980'lerde resmi olarak NATO'nun kronografıydı.
Stowa Flieger Classic Pilot Chrono - tekrar ismini tarihe kazımış bir Alman markasının zamanında gerçekten sahada kullanılmış kronografının modern revizyonu. Hem büyük boyutlarda orijinaline sadık hali hem de modern saatçiliğe ayak uydurmak için daha ufak ebatlarda tasarlanmış varyantı bulunuyor.
Archimede Pilot Chronograph Trikompax - Yine 100 seneyi aşmış tarihiyle Alman saatçiliğinde yeri tartışılmaz Ickler ailesi şirketlerinden Archimede'nin kronografı. Diğer Archimede modellerinde olduğu gibi sertleştirilmiş kasa seçeneği de olsaydı denecek bir şey kalmazdı.
Glashütte Original Seventies Chronograph Panorama Date - yine müthiş bir marka olan Glashütte Original'in kronografları. Son zamanlarda çıkardıkları renkli kadranlı her saat ayrı bir güzel.
Bell&Ross BR-03 Chrono Black Matte - resmen bir savaş jetinin kokpitindeki aviyonik sistemden kopmuş görünümü veren bir model, kronograf olarak müthiş durduğunu düşünüyorum.
Saatçilikte en beğendiğim komplikasyonlardan olan kronograflar hakkında öğrendiklerimi derleyeceğim. Yakın zamanda ikinci dünya savaşında kullanılan saatlere ilgi duymaya başladım. Bir yandan marka olarak takip ettiğim ve ilgilendiğim Alman saat markası Hanhart'ın da bu konuda öncü olduğu tasarımları inceleyince bu konu hakkında daha somut bilgi toparlama kararı aldım. Bir sonraki alışverişim muhtemelen Hanhart 417 ES Flyback ya da düz 417 olacak. Konu temel bilgiden ziyade kronografların türlerini ve çalışma prensiplerini öğrenmek olacak. Mekanik saatler üzerine ilk blog girdimi okuyan, göz atan herkese teşekkürlerimi sunuyorum. Sizde bir merak uyandırdıysa, saatlere hali hazırda ilgi duyup da popüler markalardan, saatlerden sizi sıyırabildiysem, ya da saatlere merak uyandırdıysam ne mutlu bana. Bu girdiyi hazırlamam birkaç gün aldı, bu süreçte bolca not aldım, kaynaklar okudum ve izledim. Hatam olduysa lütfen belirtiniz, hemen düzeltir size teşekkür ederim. Tavsiyeniz varsa da duymaktan çok hoşnut olurum.
1. Modüler ve entegre mekanizma
Modüler mekanizma
Kronograf fonksiyonunu sağlayan tüm parçaların sonradan bir mekanizmaya eklenmesiyle tamamlanır. Mekanizmanın temel halinde bu parçalar yoktur, dolayısıyla entegre mekanizmaya kıyasla hem daha büyük boyutlara ulaşır hem de bakımı zahmetlidir. Modüler mekanizmalara örnek olarak ETA 2894-2'yi gösterebiliriz, ETA 2892'nin üzerine kurulu bir modüler mekanizmadır. Piyasada pahalı modellerde bile bulunmasına rağmen modüler mekanizmalar, saatçilikte entegre mekanizmalara kıyasla daha alt segmenttedirler. Modüler kronografların parçalarını ayırmak ve tekrar birleştirmek için o mekanizmaya ve modüler parçalarına özel ekstra aletler, yuvalar gerekiyor. Dolayısıyla bazı markalar servis vakti geldiğinde modüler yapıyı servis etmektense komple yenisiyle değiştirebiliyor. Her marka belli mekanizmaları alıp üzerine kendi kronograf modülünü eklediğinde doğal olarak saatin bakımı entegre mekanizmalara kıyasla daha pahalı oluyor.
Entegre mekanizma
Modüler mekanizmanın aksine, entegre mekanizma daha en başta tasarlanırken kronograf fonksiyonunu sağlayan parçalar tasarıma dahildir. Tüm mekanizma bir çalıştğından hem servisi daha kolay olur hem de modüler mekanizmalara kıyasla daha iyi çalışır. Valjoux 7750 ve 7750 üzerinden geliştirilen Sellita 500, entegre mekanizmalara örnektir.
2. Kronograf ölçümleri
Tachymeter
Bir objenin başlangıç ve bitiş arasında katettiği(tuşla başlatılıp durdurulur) hızı ölçer. T=3600/t üzerinden yola çıkarak, görselde gördüğümüz gibi 20 saniyede ölçümü tamamladığımızda 180 birim elde ederiz. Bu yarış esnasında saatlik kilometre olacağı gibi bir fabrikanın üretim bandında 20 saniyede 180 parça üretim olabilir. Ölçüm başladığında tuşa basılır, ikinci bitiş noktasına vardığında varsa ikinci tuşa yoksa yine kronograf tuşuna basılıp durdurulur. Böylece tachymeterdaki değere bakıldığında ölçümü gerçekleştirirsiniz.
Telemeter
Telemeter fonksiyonunda, gözle görülür bir noktayla kullanıcı arasındaki mesafe ses hızıyla ölçülür. Örneğin 5 kilometre öteye top atışı gerçekleştiği anda pushera basılırsa, 15 saniye sonra ses operatöre ulaştığında mesafe ölçülmüş olur. Yine saatçilikte çoğu inovasyonda olduğu gibi askeri ihtiyaçlardan doğan bu fonksiyon, varsa bezel üzerinde ya da kadranda yer alabiliyor.
Pulsometer
Aynı tachymeter'daki gibi burada da zamanla birlikte ölçtüğümüz bir birim var. Adından anlaşılacağı üzere burada ölçülen şey nabız değeri. Bazı modellerde 15, bazılarında 30 olmak üzere pulsometerda belirtilen rakam kadar nabız sayılır, yani görselden yola çıkarak 15 kere nabız saydıktan sonra saat durdurulur, belirtilen değer ölçülür.
Asthmometer
Genelde pulsometer ile aynı kadranda yer alsa da görselde görüldüğü üzere nefes ölçümü için kullanılır.
Regatta
Regatta timer, yelkenli yarışlarda, tıpkı araba yarışlarında olduğu gibi başlangıca yaklaştıkça renk değiştiren sinyal lambaları gibi kullanıcıya kalan süreyi dakika formatında gösterir. Kimi saatlerde 10 dakika kala başlatılıp 10. dakikadan 5. dakikaya kadar olan süre mavi renkte gösterilirken kimisinde sadece 5. dakikadan yarış başlangıcına kadar olan kısım kırmızı renkte gösterilir. Boşluk yerine farklı formatlarda da kalan dakikanın gösterildiği modeller mevcut.
Bunlar dışında decimeter, filmometric gibi ölçümler de vardır.
3. Kronograf saatlerin farklılıkları
Kadran farklılıkları
Kronografların ölçüleri yanı sıra kadranları da değişklik gösteriyor. Bi-compax(sol) ve tri-compax(sağ) olarak ayrılıyor. Bi-compax kadranlarda kronograf kimi zaman 30 dakika, kimi zaman 60 dakika süre tutabilirken tri-compax kadranlarda 12 saate kadar süre tutulan modeller olabiliyor. Tri-compax kadranlar kimi zaman 3-6-9 yönünde ufak kadran barındırabildiği gibi 6-9-12 yönlerinde de üç ufak kadran olabiliyor.
Kronograf çalışma farklılıkları
Double pusher chronograph
En yaygın, günümüzün klasik kronograf tipidir. Üst pusher zamanı durdurur, sıfırlamak için durur pozisyondayken alt pushera basılır.
Flyback chronograph
Diğer kronograf türlerine göre üretimi ve bakımı çok daha zordur. Normal kronograflardakine farkla zaman ölçümüne sıfırdan başlamak için ölçümü durdurup reset tuşuna basmaya ihtiyaç duymadan alt pusher ile ölçümü hem sıfırlar hem anında tekrardan başlatırsınız. Bu öncelikli olarak savaş pilotlarının, askeri havacılıkta yerini bulmuş, benim de en ilgimi çeken çalışma türüdür.
Split-second(ratrappante) chronograph
Birden fazla zaman tutmak için kullanılır. Double pusher gibi çalışır ancak soldaki fazladan pusher ile 2 farklı zaman ölçümü arasında seçim yaparsınız.
Mono pusher chronograph
Aslında double pusher ile aynı mantıkta çalışsa da kullanmak için tek pusher kullanırsınız. Bazı modellerde bu pusher, saatin kurma kolunda bile olabilir, bu durumda saat yine mono pusher olarak geçmektedir.
Kronograf mekanizma farklılıkları
Kronograflardaki çalışma mantığını ele alırsak, kullanıcı zaman ölçmeyi başlattığında ve durdurduğunda zaman tutmayı hiçbir şekilde etkilememiş olur. Bu sırada zaman ölçümünü yapacak olan parçaların güç rezervinden faydalanıp ölçüm eylemini başlatması ve durdurması için iki tür farklı mekanizma kullanılır. Bu çalışma prensiplerinin isimlerini maalesef saatçilik adına düzgün bir kaynak bulamadığımdan İngilizce yazıyorum.Cam-actuated chronograph
Seri üretime daha uygun olan bu mekanizmada, kronograf fonksiyonları bir kam mekanizmasıyla çalışır. Column wheel mekaniğe göre kam mekanizmasıyla çalışan kronografların pusherları daha ağır bir aksiyon gerektirir ve column wheel modeller kadar ani feedback vermezler.
Column wheel chronograph
Saatin zaman ölçümünde görev alan parçaları bu parçada birleştirerek hem oluşabilecek hatalara karşı önlem alınmış olunuyor, hem de daha kompakt ve az toleranslı bir iş çıkmış oluyor. Aşşağıdaki görselde kırmızı oklarla resmedilen parçalarda görüldüğü üzere kronografın reset, start ve stop fonksiyonlarının üçü de birbirini engellemeyecek şekilde konumlanmış. Bu sayede column wheel dönerken kadranda zaman ölçümü devam ediyor, stop eyleminde kolonların arasına sadece durduran parça girebiliyor, diğer parçaları dışarıda tutuyor. Cam-actuated mekanizmaya göre daha maliyetli ama aynı zamanda daha dayanıklı bir mekanizma çıkmış oluyor. Eskiden bu parçalar ustalar tarafından el işçiliğiyle yapılırmış ancak günümüzde bu görev üretim bandında.
Son olarak en beğendiğim kronograflardan bir derleme yaparak ilk girdimi tamamlamış oluyorum. Genelde Alman saatçiliğine ve gerçekten iş görecek saatlere daha çok ilgim olduğu için sadece belli tarzlarda saatleri beğeniyorum. Adında, logosunda Omega yazması beğenmem için bir etken olmuyor.
Hanhart 417 ES Flyback Reverse Panda - diyecek çok bir şey olduğunu düşünmüyorum. Steve McQueen'den savaş pilotlarına, Hanhart'ın askeri havacılığa kattığı en yakışıklı işlerden. 1954'de sürülen modelin modern revizyonu olarak satılan bu modele bu sene kavuşacak olmamın heyecanını yaşıyorum.
Hanhart 417 ES Moby Dick
Hanhart Pioneer TachyTele - hem tachymeter hem telemeter.
Damasko DC-89 - Nispeten yeni kurulmuş ancak felsefesiyle piyasadaki en dayanıklı saatleri yapan bir marka. Damasko'nun vizyonunda hali hazırda metalürji sektöründe üretim yapan bir firmanın, birikimini sağlam saat yapmaya adaması yatıyor. Dolayısıyla her modelinde ya Alman U-boat denizaltlarında kullanılan çelikler, ya da firmanın kendi patenti olan bu modelde de kullanılan "ice-hardened" çelik bulunuyor. Saati normal testlerin dışında ciddi basınç, şok ve termal testlere sokan Damasko'un modelleri piyasada bulabileceğiniz en sağlam kasalara sahip. Bileziklerindeki işçilik bile çoğu lüks markayı geride bırakıyor.
Damasko'nun konusu açılmışken bileziğinden de bahsetmeden geçemeyeceğim. Damasko'nun seramik kilitli özel sertlendirilmiş çelik bileziği, hem "ice-hardened" hem de "u-boat submarine steel" halinde satılıyor. Bileziğin linklerinde T3-T6 titanyum torx vidası kullanılıyor. Maalesef bu sertleştirilme işleminde bazı bileziklerde terden ötürü korozyon olsa da düzgün bakımı yapıldığında resmen çarptığınız yeri çizecek, büzecek bir yapıda bu bilezikler.
Tutima Grand Flieger Classic Chronograph - gerçek bir Alman flieger saati.
Tutima Military Chronograph Ref. 798 - 1980'lerde resmi olarak NATO'nun kronografıydı.
Stowa Flieger Classic Pilot Chrono - tekrar ismini tarihe kazımış bir Alman markasının zamanında gerçekten sahada kullanılmış kronografının modern revizyonu. Hem büyük boyutlarda orijinaline sadık hali hem de modern saatçiliğe ayak uydurmak için daha ufak ebatlarda tasarlanmış varyantı bulunuyor.
Archimede Pilot Chronograph Trikompax - Yine 100 seneyi aşmış tarihiyle Alman saatçiliğinde yeri tartışılmaz Ickler ailesi şirketlerinden Archimede'nin kronografı. Diğer Archimede modellerinde olduğu gibi sertleştirilmiş kasa seçeneği de olsaydı denecek bir şey kalmazdı.
Glashütte Original Seventies Chronograph Panorama Date - yine müthiş bir marka olan Glashütte Original'in kronografları. Son zamanlarda çıkardıkları renkli kadranlı her saat ayrı bir güzel.
Bell&Ross BR-03 Chrono Black Matte - resmen bir savaş jetinin kokpitindeki aviyonik sistemden kopmuş görünümü veren bir model, kronograf olarak müthiş durduğunu düşünüyorum.
